Dell PowerEdge Veri Kurtarma: RAID Kontrolcüsü Yanan R740xd Vakası

Kısa cevap: Dell PowerEdge sunucuda RAID kontrolcüsü bozulduğunda diskler genellikle sağlamdır. Sadece dizinin nasıl okunacağı bilgisi erişilemez hâle gelir. Diskleri sırasını bozmadan çıkarıp her birinin imajını almak ve RAID’i sanal ortamda yeniden kurmak gerekir. Böylece veriler çoğu durumda eksiksiz kurtarılabilir. Yeni dizi oluşturmak ya da initialize etmek bu şansı yok edebilir.

Bir sabah sunucunuz açılmıyor ya da açılıyor ama paylaşılan klasörlerin hiçbiri görünmüyor. Disklerin ışıkları yanıyor, sesler normal. Buna rağmen işletim sistemi RAID birimini bulamıyor. Dell PowerEdge veri kurtarma taleplerinde sık karşılaştığımız bu tablo, çoğu zaman disklerden değil RAID kontrolcüsünden kaynaklanır.

Bu yazıda PITS Global laboratuvarlarında çözülen gerçek bir vakayı, bir pazarlama ajansının Dell EMC PowerEdge R740xd sunucusunu anlatıyoruz. Ardından aynı durumda sizin neyi güvenle yapabileceğinizi ve nerede durmanız gerektiğini adım adım açıklıyoruz.

Vakadakine benzer bir Dell EMC PowerEdge rack sunucu ön görünümü

Vaka özeti: RAID 5 birimi neden bir anda kayboldu?

Orta ölçekli bir pazarlama ajansının tüm iş verisi tek bir Dell PowerEdge R740xd sunucudaydı. Sunucu RAID 5 olarak yapılandırılmıştı. İçinde müşteri dosyaları, kreatif çalışmalar, kampanya dosyaları ve proje belgeleri bulunuyordu.

Ofiste yaşanan bir elektrik dalgalanması (power surge) RAID kontrolcüsünü bozdu. Disklerin her biri çalışır durumdaydı. Ancak kontrolcü devre dışı kaldığı için RAID 5 yapısı okunamaz hâle geldi ve tüm birim erişilemez oldu. Ajansın günlük işleri tamamen durdu.

Diskler sağlamken veri neden görünmez?

Çünkü RAID 5’te hiçbir disk tek başına anlamlı bir dosya içermez. Veri, şerit (stripe) adı verilen bloklar hâlinde disklere dağıtılır. Her şeritte bir de eşlik (parity) bloğu bulunur ve bu blok diskler arasında döner. Bu düzeni çözen ve işletim sistemine tek bir birim olarak sunan şey kontrolcüdür.

RAID 5 bir diskin arızalanmasına dayanabilir. Fakat kontrolcünün kendisi devreden çıktığında işletim sistemi açısından tüm diskler aynı anda çevrimdışı kalmış gibi görünür. Veri yerinde durur; eksik olan, onu okuyacak “harita”dır.

RAID kontrolcüsü arızalanınca ilk ne yapmalısınız?

İlk iş, sunucuyu düzgünce kapatmak ve dizinin mevcut durumunu hiçbir şeyi değiştirmeden kayıt altına almaktır. Bu aşamada yapılan acele müdahaleler, kurtarılabilir bir durumu kalıcı veri kaybına çevirebilir.

Güvenle yapabilecekleriniz

  1. Sunucuyu kapatın ve tekrar tekrar yeniden başlatmayın.
  2. Ön paneldeki ve kontrolcü yapılandırma ekranındaki uyarıları fotoğraflayın. Ekrana dokunmadan sadece okuyun.
  3. Her diskin hangi yuvada (bay) olduğunu etiketleyin. Disk sırası, yeniden yapılandırmanın temelidir.
  4. Kontrolcü modeli, RAID seviyesi, disk sayısı ve biliniyorsa şerit boyutu gibi bilgileri not edin.
  5. Elektrik altyapısını kontrol ettirin. Dalgalanma tekrarlanırsa başka bileşenler de zarar görebilir.

Kesinlikle yapmamanız gerekenler

  • Yeni bir sanal disk (virtual disk) oluşturmayın, diziyi initialize etmeyin.
  • Yeniden oluşturma (rebuild) başlatmayın ve disklerin yerlerini değiştirmeyin.
  • Emin olmadığınız bir “yabancı yapılandırmayı içe aktar” (import foreign configuration) ya da “temizle” (clear) seçeneğini onaylamayın.
  • Diskleri tek tek bir bilgisayara takıp Windows’un “Diski başlatmak istiyor musunuz?” sorusuna evet demeyin.
  • CHKDSK, fsck veya benzeri onarım araçlarını çalıştırmayın.

Laboratuvardan not: Kontrolcüyü aynı modelle değiştirip yapılandırmayı içe aktarmak bazen işe yarar. Ancak yanlış seçilen tek bir menü seçeneği, dizinin meta verisinin üzerine yazabilir. Yedeği olmayan kritik veride bu denemeyi uzman gözetimi olmadan yapmanızı önermiyoruz.

Belirtiye göre ne anlama gelir, ne yapmalı?

Aşağıdaki tablo, PowerEdge ve benzeri sunucularda sık görülen tabloları ilk değerlendirme için özetler. Kesin teşhis yerine geçmez.

Belirti Olası neden Ne yapmalı Ne yapmamalı
Elektrik olayından sonra RAID birimi tamamen kayboldu Kontrolcü veya kontrolcü meta verisi hasarı Sunucuyu kapatın, disk sırasını etiketleyin Yeni dizi oluşturmak, initialize
Açılışta “foreign configuration” uyarısı Kontrolcü disklerdeki yapılandırmayı kendi kaydıyla eşleştiremiyor Uyarıyı fotoğraflayıp uzmana danışın “Clear” seçeneğini onaylamak
Birim “Degraded” görünüyor Bir disk diziden düşmüş Önemli verinin güncel yedeğini doğrulayın Yedek yokken rebuild başlatmak
İki veya daha fazla disk “Failed” Çoklu disk arızası ya da kontrolcü hatası Sunucuyu kapatıp profesyonel destek alın Diskleri “Online” olarak zorlamak
Disklerden tık veya sürtünme sesi Fiziksel disk hasarı Sunucuyu hemen kapatın Tekrar tekrar açıp kapatmak

Laboratuvarda Dell PowerEdge sunucudan veri nasıl kurtarıldı?

Vakada izlenen yol, orijinal disklere tek bir bayt yazmadan dizinin sanal bir kopyasını kurmaktı. Süreç dört aşamada ilerledi.

Kapağı açık bir rack sunucunun iç yapısı ve kablo düzeni

1. Ön analiz: Diskler sağlam mı?

Sunucu laboratuvara ulaştığında önce her disk tek tek incelendi. Okuma-yazma kafası (head) çarpması veya motor sorunu gibi fiziksel bir hasar bulunmadı. Bu, kurtarma açısından olumlu bir tabloydu. Hasar mantıksal düzeyde, kontrolcü katmanındaydı.

2. Dizinin “planını” çıkarmak

Ardından özgün RAID 5 parametreleri belgelendi:

  • Disk sayısı ve sırası
  • Şerit boyutu ve eşlik düzeni
  • Kontrolcü meta verisi
  • Mantıksal birim (logical volume) yapısı

Bu bilgiler, sonraki yeniden yapılandırmanın şablonunu oluşturdu.

3. Sektör sektör imaj alma

Diskler sunucudan çıkarıldı ve donanımsal yazma engelleyiciler (write-blocker) kullanılarak her birinin sektör sektör imajı (imaging) alındı. Bu sayede orijinal diskler değiştirilmeden korundu. Sonraki tüm denemeler yalnızca imajlar üzerinde yapıldı.

Fiziksel sorunlu disklerde bu adım, DeepSpar Disk Imager gibi kontrollü okuma yapan cihazlarla yürütülür. Bu vakada diskler sağlam olduğu için imaj alma sorunsuz tamamlandı.

4. RAID 5’in sanal olarak yeniden kurulması

Mühendisler imajlar üzerinde özel RAID yeniden yapılandırma yazılımlarıyla dizinin sanal kopyasını oluşturdu:

  • Doğru disk sırası belirlendi.
  • Kontrolcü düzeyindeki eksik meta veri yeniden oluşturuldu.
  • Eşlik dönüş düzeni (parity rotation) doğru şekilde eşleştirildi.
  • Mantıksal birim haritası yeniden kuruldu.

Böylece fiziksel sunucuya ya da yeni bir kontrolcüye gerek kalmadan dosya sistemi bütünüyle okunabilir hâle geldi.

Sunucudan çıkarılan diskler, imaj alma öncesi sırasıyla bekliyor

Sonuç: Hangi veriler kurtarıldı?

Sanal dizi tamamlandıktan sonra ajansın iş açısından kritik tüm dosyaları çıkarıldı. Kurtarılan veriler arasında şunlar vardı:

  • Adobe Illustrator ve Photoshop dosyaları
  • Excel raporları ve Word belgeleri
  • Sözleşmeler ve marka materyalleri içeren müşteri klasörleri
  • Arşivlenmiş e-postalar ve proje takvimleri

Ajans birkaç gün içinde, tek bir dosya kaybetmeden çalışmaya geri döndü. Müşteri verisi barındıran sunucularda bu dosyalar kişisel veri de içerebilir. Bu nedenle tüm süreç gizlilik ilkesiyle ve KVKK’ya uygun şekilde yürütülür.

Bu vakadan çıkarılacak ders nedir?

En önemli ders şu: RAID bir yedek değildir. RAID 5 bir disk arızasına karşı süreklilik sağlar. Kontrolcü arızası, elektrik olayı, yanlışlıkla silme veya fidye yazılımına karşı koruma sağlamaz.

Sunucunuzu korumak için kontrol listesi

  • Kesintisiz güç kaynağı (UPS): Sunucuyu dalgalanma ve ani kesintilere karşı koruyun.
  • RAID yapılandırma yedeği: Kontrolcü ayarlarını dışa aktarıp sunucudan ayrı bir yerde saklayın.
  • Düzenli sağlık kontrolü: Kontrolcü firmware’ini ve disk durumunu periyodik olarak izleyin.
  • Kurum dışı yedek: Kritik verinin bir kopyasını farklı bir fiziksel konumda veya bulutta tutun.
  • Geri yükleme testi: Yedeğin gerçekten açılabildiğini belirli aralıklarla deneyin.

Ne zaman profesiyonel destek almalısınız?

RAID birimine erişemiyorsanız ve verinin güncel, doğrulanmış bir yedeği yoksa, sunucuya müdahale etmeden önce destek almanız en güvenli yoldur. Özellikle şu durumlarda beklemeyin:

  • Elektrik olayından sonra birim tamamen kaybolduysa
  • Kontrolcü yabancı yapılandırma veya meta veri hatası veriyorsa
  • Birden fazla disk arızalı görünüyorsa
  • Bir rebuild denemesi yarıda kaldıysa
  • Disklerden olağan dışı ses geliyorsa

PITS Global Veri Kurtarma Hizmetleri, Ataşehir’deki merkez laboratuvarında sunucu veri kurtarma ve RAID veri kurtarma çalışmaları yürütür. Disklerin açılması gereken fiziksel işlemler ISO sertifikalı temiz oda (cleanroom) ortamında yapılır. Rebuild sırasında çöken dizilerle ilgili ayrıntılı bilgi için RAID 5 rebuild başarısız olduğunda yapılması gerekenler yazımıza da göz atabilirsiniz.

Temiz oda ortamında koruyucu kıyafetle çalışan laboratuvar ekibi

Önemli Noktalar

  • RAID kontrolcüsü bozulduğunda diskler çoğu zaman sağlamdır; kaybolan, dizinin okuma düzenidir.
  • Yeni dizi oluşturmak, initialize etmek veya rebuild başlatmak kurtarma şansını ciddi biçimde düşürebilir.
  • Disklerin yuva sırasını mutlaka etiketleyin.
  • Profesyonel süreçte önce her diskin imajı alınır, RAID imajlar üzerinde sanal olarak kurulur.
  • RAID bir yedek değildir; UPS, yapılandırma yedeği ve kurum dışı yedek birlikte kullanılmalıdır.

Sunucunuzdaki RAID birimine erişemiyorsanız sistemi kapatın ve bizi (0216) 599 00 11 numarasından arayın. İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Gaziantep ve Samsun şubelerimize başvurabilir veya ücretsiz kargo ile cihazınızı gönderebilirsiniz. Analiz ücretsizdir ve veri kurtarılamazsa ücret alınmaz. Hemen fiyat teklifi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Dell PowerEdge sunucuda RAID kontrolcüsünü aynı modelle değiştirirsem verilerim geri gelir mi?

Bazı durumlarda aynı model kontrolcü takıldığında disklerdeki yapılandırma tanınır ve içe aktarılabilir. Ancak meta veri hasar gördüyse ya da yanlış menü seçeneği onaylanırsa dizi bilgisi silinebilir. Verinin güncel bir yedeği yoksa bu işlemi deneme yanılma yoluyla yapmamanız, önce disklerin imajının alınmasını sağlamanız daha güvenlidir.

RAID 5 diskleri tek tek bilgisayara takılarak dosyalar okunabilir mi?

Hayır. RAID 5'te veri şeritler hâlinde bütün disklere dağıtılır ve eşlik bilgisi de diskler arasında döner. Tek bir diskte bütün dosyalar yer almaz. Üstelik Windows diski tanımadığında başlatma önerebilir; bunu onaylamak diskin başına yazma yapar. Diskler ancak doğru sıra ve parametrelerle birlikte okunduğunda anlamlı veri verir.

Elektrik dalgalanması sunucu disklerine de zarar verir mi?

Verebilir. Dalgalanma yalnızca RAID kontrolcüsünü değil, disklerin elektronik kartlarını (PCB) ya da güç kaynağını da etkileyebilir. Bu yüzden laboratuvarda önce her disk ayrı ayrı test edilir. Disklerden biri fiziksel olarak hasarlıysa, imaj almadan önce gerekli onarım yapılır. Elektrik olayından sonra sunucuyu tekrar tekrar açmamak bu riski azaltır.

Sunucu veri kurtarma sırasında şirket verilerimin gizliliği nasıl korunur?

Veriler gizlilik ilkesiyle ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na (KVKK) uygun şekilde işlenir. Çalışmalar orijinal disklere yazılmadan imajlar üzerinde yürütülür ve kurtarılan veriler yeni bir ortama aktarılarak teslim edilir. Müşteri bilgisi içeren sunucularda bu yaklaşım hem veri bütünlüğünü hem de gizliliği korumaya yardımcı olur.

RAID kontrolcü arızasında verileri kurtarmak için sunucunun tamamını göndermem gerekir mi?

Çoğu durumda diskler yeterlidir, ancak disklerin yuva sırasını etiketlemeniz çok önemlidir. Kontrolcü modeli ve RAID ayarları biliniyorsa bunları da not edin. Bazı durumlarda kontrolcü veya sunucunun kendisi teşhise yardımcı olabilir. Göndermeden önce bizi arayarak durumunuza en uygun yolu birlikte belirleyebilirsiniz.

HP ProLiant Veri Kurtarma: İki Diski Çöken RAID 5 Vakası

Kısa cevap: HP ProLiant sunucudaki RAID 5 dizisinde iki disk arızalandığında veriler çoğu durumda hâlâ kurtarılabilir. Bunun şartı diskleri yeniden oluşturmamak (rebuild), sıralarını bozmamak ve her diskin önce kontrollü imajını almaktır. Bu vakada RAID parametreleri imajlar üzerinden çözüldü ve kritik verilerin %99’undan fazlası geri getirildi.

Bir sabah sunucu açılmıyor, BIOS’ta tek bir disk bile görünmüyor ve şirketin bütün ortak dosyaları erişilemez hâlde. Bu yazıda, PITS Global laboratuvarlarına gelen gerçek bir HP ProLiant veri kurtarma vakasını öğretici bir örnek olarak anlatıyoruz. Önce kendi durumunuzu nasıl tanıyacağınızı, sonra güvenli ilk adımları, en sonda da laboratuvar sürecini göreceksiniz.

HP ProLiant rack sunucu: diskler önden takılan yuvalarda çalışır.

Vaka özeti: Ne oldu, sonuç ne?

Beş yılı aşkın süredir çalışan bir HP ProLiant ML380 G6 sunucu aniden açılmaz hâle geldi. Kısa özet aşağıdaki tabloda:

Başlık Bilgi
Cihaz HP ProLiant ML380 G6 sunucu
RAID denetleyicisi HP Smart Array P410i
Diskler 3 adet Seagate SATA disk (2 × 160 GB, 1 × 500 GB)
RAID seviyesi RAID 5
Belirti Sunucu açılmıyor, diskler BIOS’ta görünmüyor
Hedef veri Şirketin ortak kullandığı D: bölümü
Arıza nedeni İki disk arızası ve aylardır devre dışı kalmış eski bir disk
Sonuç Kritik verilerin %99’undan fazlası, 4 iş gününden kısa sürede kurtarıldı

HP ProLiant sunucu açılmıyor ve diskler görünmüyorsa ne olmuştur?

Bu tablo genellikle RAID dizisinin, telafi edebileceğinden fazla disk kaybettiğini gösterir. RAID 5 tek bir diskin kaybını tolere eder; ikinci disk de düştüğünde denetleyici mantıksal sürücüyü kullanıma kapatır. Veriler çoğu zaman disklerin üzerinde durur, ancak artık bir bütün olarak okunamaz.

Durumunuzu tanımak için aşağıdaki tabloyu kullanabilirsiniz:

Belirti Olası anlamı Ne yapmalı Ne yapmamalı
Denetleyici dizinin “degraded” (bozulmuş) olduğunu bildiriyor Bir disk düşmüş, dizi korumasız çalışıyor Önce güncel yedek alın, sonra arızalı diski değiştirin Uyarıyı haftalarca görmezden gelmek
Mantıksal sürücü “failed” görünüyor İkinci bir disk de düşmüş Sunucuyu kapatın, disk sırasını not edin Rebuild, yeniden başlatma veya diziyi silip yeniden oluşturma
Disklerden tık veya sürtünme sesi Okuma-yazma kafası (head) ya da yüzey hasarı Hemen kapatın, profesyonel analiz isteyin Tekrar tekrar açmak
Sunucu açılıyor ama çok yavaş, okuma hataları var Kötü sektörler (bad sector) artıyor Kullanımı durdurun, veriyi önceliklendirin CHKDSK veya onarım araçları çalıştırmak

Tablodaki durumların ayrıntılı açıklaması için RAID 5 rebuild başarısız olduğunda yapılması gerekenler yazımıza da göz atabilirsiniz.

Bu vakada RAID 5 dizisi neden çöktü?

Dizi, tek disk arızasının ardından aylarca korumasız çalıştığı için çöktü. Diskin SMART kayıtları, üç diskten birinin aylar önce devre dışı kaldığını gösterdi. Sunucu bu süre boyunca iki diskle, eşlik (parity) koruması olmadan çalışmaya devam etti.

Kalan iki disk de yıpranmıştı. İkincisi sorun çıkarınca denetleyicinin elinde dizi kurmaya yetecek sağlam disk kalmadı. Bu yapılandırmada RAID 6 kullanılmadığı için iki diskin aynı anda kaybını karşılayacak ek koruma da yoktu.

Şirket için kayıp ciddiydi. Projeler, sözleşmeler, tablolar, tasarım dosyaları ve muhasebe kayıtları D: bölümündeydi. Bu bölüm olmadan birçok departmanın işi duruyordu.

Laboratuvarda HP ProLiant veri kurtarma nasıl yapıldı?

Süreç, diskleri hiç yormadan önce imajlarını almak, ardından RAID’i bu imajlar üzerinde sanal olarak yeniden kurmak üzerine kuruldu. Orijinal disklere hiçbir aşamada yazılmadı.

1. Teşhis: Diskler çalışıyor ama ciddi biçimde yıpranmış

Üç Seagate SATA diskin üçü de mekanik olarak dönüyordu. Ancak hepsinde kötü sektörler, yüksek yeniden atanmış sektör sayıları ve yer yer 5 MB/sn’ye kadar düşen okuma hızları vardı. Bu durumda RAID’i doğrudan diskler üzerinden analiz etmek, zaten zayıf olan diskleri daha da yıpratabilirdi.

2. Kontrollü imaj alma (imaging)

Her disk, yazma korumalı ve hata yönetimi yapabilen imaj istasyonlarında bit düzeyinde bir imaj dosyasına kopyalandı. Laboratuvarlarımızda bu iş için DeepSpar Disk Imager gibi cihazlar kullanılır. Bu cihazlar okunamayan bölgeleri atlayıp sonra tekrar dener; böylece disk tek bir hatalı alanda takılıp kalmaz.

  • Orijinal disklere ek yük binmez.
  • Kötü sektörlere yapılan tekrar denemeler kontrollü yürütülür.
  • İmaj kayıtları sonraki inceleme için saklanır.

Disklerin kapasitesi küçük olduğu için imaj alma makul bir sürede tamamlandı.

Kızaklarındaki sunucu diskleri: imajları sırayla ve ayrı ayrı alınır.

3. RAID parametrelerinin çözülmesi

Bir RAID 5 dizisini doğru kurabilmek için denetleyicinin verileri nasıl dağıttığını tam olarak bilmek gerekir. Tek bir parametrenin yanlış olması, dosyaların bozuk açılmasına ya da dosya sisteminin hiç okunamamasına yol açar.

Parametre Ne anlama gelir? Bu vakada
RAID seviyesi Verinin ve eşlik bilgisinin dağıtım yöntemi RAID 5
Disk sırası Disklerin dizideki konumu İmajlar üzerinde doğrulandı
Blok boyutu (stripe size) Bir diske, sıradakine geçmeden önce yazılan veri miktarı 128 sektör (64 KB)
Eşlik dönüşü ve gecikme (delay) Eşlik bilgisinin diskler arasında hangi aralıkla yer değiştirdiği 16 blokluk gecikmeli dönüş

Blok boyutu, farklı boyutlarda yapılan denemelerde dosya başlıklarının ve dosya sistemi meta verilerinin doğru hizalanıp hizalanmadığına bakılarak belirlendi. 128 sektörlük blokta başlıklar düzgün oturdu. Eşlik bilgisinin her 16 blokta bir başka diske geçtiği ise diskler arasındaki tutarlı kaymalar izlenerek doğrulandı. Bu tür gecikmeli eşlik düzenleri bazı donanımsal RAID denetleyicilerine özgüdür ve standart araçlar bunları her zaman otomatik tanımaz.

Açık bir rack sunucu: RAID denetleyicisi ve disk bağlantıları içeridedir.

4. Eski diski dışarıda bırakmak

Vakanın kilit kararı, aylardır devre dışı olan diski yeniden yapılandırmaya katmamaktı. O diskteki veriler ve eşlik bilgisi aylar öncesine aitti. Diziye dâhil edilseydi güncel dosyalar eski bloklarla karışacak, sonuç sessizce bozulmuş dosyalar olacaktı.

RAID 5 bir diskin eksikliğini eşlik bilgisiyle tamamlayabildiği için dizi, en güncel ve kararlı iki diskin imajlarıyla sanal olarak kuruldu. Ardından D: bölümü bulundu, dosya sistemi tutarlılığı kontrol edildi ve sektör düzeyinde tarama ile dosya bütünlüğü doğrulandı. Bu aşamada ACE Lab Data Extractor gibi imaj üzerinden dosya sistemi yeniden yapılandırma araçları kullanılır.

Laboratuvardan not: Bozulmuş bir RAID’de “hangi disk en son düştü?” sorusu, “hangi disk sağlam?” sorusu kadar önemlidir. Tüm diskleri yerine takıp diziyi zorla çevrimiçi yapmak, eski diski güncelmiş gibi kullanır ve kurtarılabilir veriyi bozabilir. Disklerin hangi yuvadan çıktığını mutlaka etiketleyin.

5. Doğrulama ve teslim

Kurtarılan veriler arasında proje belgeleri, PDF sözleşmeler, tablolar, AutoCAD ve Adobe dosyaları, muhasebe yazılımı veri dosyaları ve yedekleri ile insan kaynakları ve bordro verileri vardı. Müşteri dosyaları uzaktan inceleyip eksiksiz olduğunu onayladı. Veriler hem şifreli bulut depolama üzerinden hem de ayrı bir harici diskle teslim edildi.

Bordro ve personel kayıtları gibi kişisel veriler içeren durumlarda gizlilik ayrıca önem taşır. Türkiye’de bu tür verileri işlerken 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) gözetilir; verileriniz gizlilik ilkesiyle işlenir.

RAID sunucunuz çöktüğünde ilk olarak ne yapmalısınız?

İlk iş sunucuyu kontrollü biçimde kapatmak ve dizinin mevcut durumunu dondurmaktır. Sonraki her müdahale, kurtarılabilir veri miktarını değiştirebilir.

Yapılabilecekler

  1. Denetleyicinin ekranındaki veya yönetim arayüzündeki hata mesajlarının fotoğrafını çekin.
  2. Sunucuyu kapatın ve tekrar tekrar açmayın.
  3. Diskleri çıkarmanız gerekirse her birini yuva numarasıyla etiketleyin.
  4. RAID seviyesi, disk sayısı ve varsa blok boyutu gibi bildiğiniz bilgileri not edin.
  5. Son çalışan yedeğin tarihini ve yerini belirleyin.

Yapılmaması gerekenler

  • Rebuild başlatmak veya diziyi silip yeniden oluşturmak (initialize).
  • Diskleri farklı yuvalara takmak ya da sıralarını değiştirmek.
  • Düşmüş bir diski zorla çevrimiçi (online) yapmak.
  • CHKDSK, fsck veya “diski onar” türü araçları çalıştırmak, formatlamak.
  • Tık sesi gelen diski çalıştırmaya devam etmek ya da diski kendiniz açmak.

Ne zaman profesyonel yardım almalısınız?

Mantıksal sürücü “failed” durumuna geçtiyse, birden fazla disk sorunluysa veya güncel yedeğiniz yoksa profesyonel destek almanın zamanı gelmiştir. Bu noktadan sonra yapılan deneme yanılmalar, başarı şansını azaltabilir. Disklerden ses geliyorsa veya sunucu elektrik dalgalanması, su ya da düşme gibi fiziksel bir etkiye maruz kaldıysa beklemeden durun.

PITS Global Veri Kurtarma Hizmetleri, İstanbul Ataşehir’deki ISO sertifikalı temiz oda (cleanroom) laboratuvarında RAID veri kurtarma ve sunucu veri kurtarma hizmeti verir. Disk açılması gereken bir arıza varsa kafa grubu değişimi (head stack replacement) gibi işlemler temiz odada yapılır. Süreç ücretsiz ön analizle başlar, bulgular ve onay sonrası imaj alınır, veriler imaj üzerinden kurtarılıp dosya listesi sizinle doğrulanır. Adımların ayrıntısı için veri kurtarma sürecimizi inceleyebilirsiniz.

Açık diskin plaka yüzeyi ışıkla incelenir; bu iş temiz oda gerektirir.

BT ekipleri benzer bir arızayı nasıl önleyebilir?

En etkili önlem, “degraded” uyarısını acil durum olarak ele almak ve RAID’i asla yedek yerine koymamaktır. Bu vakadan çıkan öneriler şunlardır:

  1. RAID yedek değildir: Otomatik ve sürüm tutan bir yedekleme sistemini RAID’le birlikte kullanın.
  2. Dizi sağlığını düzenli izleyin: Denetleyici kayıtlarını ve SMART verilerini en az haftada bir kontrol edin. Bozulmuş bir dizi bekletilmemelidir.
  3. Kritik sunucularda uygun disk seçin: Sürekli çalışan sunucularda, kurumsal kullanım için tasarlanmış SAS veya sunucu sınıfı diskler tercih edin.
  4. RAID parametrelerini belgeleyin: RAID seviyesi, disk sırası, blok boyutu ve eşlik düzeni bir arıza anında kurtarmayı hızlandırır.
  5. Güç korumasını ihmal etmeyin: Kesintisiz güç kaynağı (UPS), plansız kapanmalardan doğan bozulmaları ve senkronizasyon kayıplarını azaltır.
  6. İki disk kaybı riskini değerlendirin: Disk sayısı ve kapasite arttıkça RAID 6 gibi çift eşlikli seviyeler daha güvenli bir seçenek olabilir.

Önemli Noktalar

  • RAID 5 tek disk kaybını tolere eder; ikinci disk düştüğünde dizi erişilemez olur, ancak veri çoğunlukla disklerde kalır.
  • Bu vakada bir disk aylarca devre dışı kaldı ve uyarı fark edilmedi; asıl kırılma noktası buydu.
  • Yıpranmış disklerden önce kontrollü imaj alındı, RAID imajlar üzerinde sanal olarak kuruldu.
  • Blok boyutu (64 KB) ve 16 blokluk eşlik gecikmesi doğru bulunmadan dosyalar sağlıklı açılmazdı.
  • Eski diskin dizi dışında tutulması, güncel verinin bozulmasını önledi.
  • Arıza anında rebuild, initialize, CHKDSK ve disk sırası değiştirmekten kaçının.

HP ProLiant veya başka bir sunucudaki RAID diziniz erişilemez hâle geldiyse sunucuyu kapatın ve bizi (0216) 599 00 11 numarasından arayın. Ataşehir laboratuvarımızın yanı sıra Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Gaziantep ve Samsun şubelerimize ulaşabilir, disklerinizi ücretsiz kargo ile gönderebilirsiniz. Ön analiz ücretsizdir; veri kurtarılamazsa ücret alınmaz. Hızlı bir değerlendirme için fiyat teklifi formunu doldurabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

HP Smart Array denetleyicisi arızalanırsa diskteki veriler kaybolur mu?

Denetleyici arızası genellikle disklerdeki verinin silindiği anlamına gelmez. RAID yapılandırma bilgisi disklerde de saklanır ve diskler sağlam kaldıkça dizi yeniden kurulabilir. Ancak farklı bir denetleyiciye takıp yeni dizi oluşturmak veya başlatma (initialize) işlemi yapmak verileri bozabilir. Emin değilseniz diskleri etiketleyip profesyonel değerlendirme isteyin.

RAID 5'te iki disk bozulursa veriler kurtarılabilir mi?

Çoğu durumda evet. Disklerden biri uzun süre önce düşmüşse, diğer diskler ve eşlik bilgisiyle dizi sanal olarak kurulabilir. Diskler fiziksel hasarlıysa önce temiz odada onarım ve imaj alma gerekir. Başarı, hasarın derecesine ve arızadan sonra yapılan müdahalelere bağlıdır; bu nedenle rebuild veya formatlama denemeyin.

Sunucu disklerini veri kurtarma için gönderirken nelere dikkat etmeliyim?

Her diski çıkardığı yuva numarasıyla etiketleyin ve disk sırasını not edin. Diskleri antistatik poşete koyup darbeye karşı yeterli dolgu malzemesiyle paketleyin. Biliyorsanız RAID seviyesini, denetleyici modelini ve arıza öncesi yaşananları yazılı olarak ekleyin. Denetleyici kartını göndermeniz gerekip gerekmediğini önceden sorun.

Sunucudaki tek bir disk degraded uyarısı verirse hemen değiştirmeli miyim?

Önce güncel ve çalışan bir yedeğiniz olduğundan emin olun, sonra arızalı diski uyumlu bir diskle değiştirin. Rebuild sırasında diğer diskler yoğun okuma yapar; yıpranmış bir disk bu sırada düşebilir. Diğer disklerde de hata kaydı varsa rebuild başlatmadan önce verilerinizi güvenceye almak için uzman görüşü almak daha güvenlidir.

RAID verilerini kurtarırken şirketimizin kişisel verileri güvende mi?

Kurtarma sırasında veriler gizlilik ilkesiyle ve 6698 sayılı KVKK gözetilerek işlenir. Bordro, personel ve müşteri kayıtları gibi hassas veriler yalnızca kurtarma ve doğrulama amacıyla erişilir. Teslimden sonra verilerin nasıl saklanacağı veya silineceği konusunu süreç başında sizinle netleştirmek mümkündür.

RAID 5 Veri Kurtarma: Rebuild Başarısız Olunca Ne Yapmalı?

Kısa cevap: Çöken bir RAID 5 dizisinden veri kurtarmak çoğu durumda mümkündür. Ancak bunun şartı, dizinin üzerinde yeni bir işlem yapılmamış olmasıdır. Sistemi kapatın, disklerin sırasını not edin ve yeniden oluşturma (rebuild), başlatma (initialize) ya da formatlama yapmayın. Uzmanlar önce her diskin imajını alır, diziyi sanal olarak yeniden kurar ve verileri bu kopyalar üzerinden çıkarır.

RAID 5 veri kurtarma çoğu zaman aynı noktada başlar: Bir disk arızalanır, yenisi takılır ve dizinin kendini onarması beklenir. Ama onarım tamamlanmaz. Paylaşılan klasörler kaybolur ya da dosyalar görünür ama açılmaz. Bu yazıda bunun neden olduğunu anlatıyoruz. Hangi adımların durumu kötüleştirdiğini ve verinin laboratuvarda nasıl geri getirildiğini de PITS Global laboratuvarlarında karşılaşılan gerçek bir vaka üzerinden gösteriyoruz.

Dört diskli NAS cihazları çoğunlukla RAID 5 ile çalıştırılır.

RAID 5 nasıl çalışır ve neden tek disk arızasına dayanır?

RAID 5, verileri en az üç diske şeritler hâlinde dağıtan (striping) ve her şeride bir eşlik bilgisi (parity) ekleyen bir yapıdır. Eşlik bilgisi tek bir diskte durmaz, bütün disklere sırayla dağıtılır. Bu sayede herhangi bir disk arızalandığında eksik veri, kalan disklerden hesaplanabilir.

Bu yapının üç önemli sonucu vardır:

  • Kapasite: Bir diskin kapasitesi eşlik bilgisi için ayrılır. Dört adet 4 TB diskle yaklaşık 12 TB kullanılabilir alan elde edilir.
  • Dayanıklılık: Dizi aynı anda yalnızca bir disk kaybını tolere eder.
  • Kırılganlık: Bir disk eksikken dizi “bozulmuş” (degraded) modda çalışır. Bu sırada ikinci bir sorun çıkarsa koruma tamamen ortadan kalkar.

Kısacası RAID 5, kesintisiz çalışma sağlamak için tasarlanmıştır. Bir yedekleme çözümü değildir. Yanlışlıkla silme, fidye yazılımı veya denetleyici hatası tüm disklere aynı anda yansır.

RAID 5 dizisi neden çöker?

RAID 5 dizileri genellikle tek bir nedenle değil, ardı ardına gelen birkaç sorun yüzünden erişilemez hâle gelir. En sık karşılaşılan senaryolar şunlardır:

  • İkinci disk arızası: İlk disk değiştirilmeden ya da rebuild bitmeden ikinci disk de devreden çıkar.
  • Rebuild sırasında ortaya çıkan kötü sektörler: Rebuild, kalan disklerin tamamını baştan sona okur. Daha önce fark edilmemiş kötü sektörler (bad sector) bu sırada okunamazsa işlem yarıda kalabilir.
  • Denetleyici (controller) arızası: RAID kartı veya NAS yazılımı dizi yapılandırmasını kaybedebilir ya da disk sırasını yanlış yorumlayabilir.
  • Kullanıcı hataları: Diziyi yeniden başlatmak (initialize), zorla rebuild etmek, diskleri yanlış yuvaya takmak veya sağlam diski “arızalı” sanıp çıkarmak.
  • Elektrik dalgalanması ve fiziksel hasar: Aynı anda birden fazla diskin elektronik kartını (PCB) veya mekanik parçalarını etkileyebilir.
Sunucularda RAID yapılandırmasını donanım RAID kartı yönetir.

Belirtiler: Diziniz hangi durumda?

Ekranda gördüğünüz uyarı, verinin ne kadar risk altında olduğunu büyük ölçüde gösterir. Aşağıdaki tablo ilk değerlendirme için hazırlanmıştır:

Belirti Olası neden Ne yapmalı Ne yapmamalı
NAS veya RAID kartı “Degraded / Bozulmuş” uyarısı veriyor Bir disk devreden çıkmış, dizi korumasız çalışıyor Önce önemli verileri başka bir ortama yedekleyin, sonra diski değiştirin Yoğun yazma yapmak, sağlam diskleri çıkarıp takmak
Rebuild başlıyor ama yarıda kalıyor Kalan disklerden birinde okunamayan sektörler var Sistemi kapatın, uzman desteği alın Rebuild’i tekrar tekrar başlatmak
Birim “Crashed / Çökmüş” veya “Offline” görünüyor İki disk devre dışı ya da dizi yapılandırması kaybolmuş Sistemi kapatın, disk sırasını kaydedin Yeni birim oluşturmak, initialize etmek
Dosyalar görünüyor ama açılmıyor Eşlik bilgisi veya şerit düzeni bozulmuş, disk sırası yanlış olabilir Erişimi durdurun, diskleri olduğu gibi bırakın Dosya sistemi onarım araçları çalıştırmak
Disklerden tık veya sürtünme sesi geliyor Okuma-yazma kafası (head) veya mekanik arıza Cihazı hemen kapatın Diski yeniden çalıştırmak, açmak

Tek tek disklerde görülen sesler ve hata mesajları hakkında ayrıntı isterseniz hard disk arıza belirtileri rehberimize göz atabilirsiniz.

Vaka: Disk değişiminden sonra çöken RAID 5 dizisi

Bu vaka, iyi niyetli bir müdahalenin bir RAID 5 dizisini nasıl erişilemez hâle getirebileceğini gösteriyor. Olay PITS Global’in global laboratuvar ağında yaşandı.

Sorun

Müşterinin sistemi dizideki bir diskin arızalandığını bildirdi. Müşteri arızalı diski çıkarıp yerine yenisini taktı ve dizinin kendini otomatik olarak yeniden oluşturmasını bekledi. Rebuild düzgün tamamlanmadı. Bazı dosyalar listeleniyor ama hiçbiri açılmıyordu. Bu durum, eşlik hesaplarının veya şerit tutarlılığının bozulduğuna işaret ediyordu.

Teşhis

Laboratuvardaki incelemede RAID üst verisinde (metadata) ve eşlik bloklarında bozulma tespit edildi. Disk değişiminden sonra sistem orijinal disk sırasını ve şerit düzenini artık doğru yorumlayamıyordu. Ayrıca geriye kalan disklerden birinde dengesiz, zor okunan sektörler vardı.

Laboratuvarda yapılanlar

  1. Her diskin sektör düzeyinde birebir kopyası alındı. Dengesiz sektörlere sahip disk özel imaj ekipmanıyla kontrollü şekilde okundu.
  2. Kopyalar üzerinden dizi sanal olarak yeniden kuruldu. Disk sırası, şerit boyutu, eşlik dönüş düzeni ve başlangıç ofseti tek tek belirlendi.
  3. Kısmen bozulmuş dosya sisteminin yapısı onarıldı, dosya dizini yeniden elde edildi.
  4. Veriler çıkarıldı ve özet değerleriyle (hash) bütünlükleri doğrulandı.

Sonuç ve ders

Bu vakada müşteri verisinin yüzde 98’den fazlası kurtarıldı. Ticari kayıtlar, mali belgeler ve veritabanı tabloları da kurtarılan veriler arasındaydı. Veriler yeni bir depolama ortamına aktarıldı ve müşteriye ayrıntılı bir rapor verildi. Bu oran yalnızca bu vakaya aittir; her dizinin sonucu hasarın türüne göre değişir. Asıl ders şudur: Rebuild beklendiği gibi ilerlemiyorsa durun. Her yeni deneme, kurtarılabilecek veriyi azaltabilir.

Laboratuvardan not: RAID 5’te “dosyalar görünüyor ama açılmıyor” belirtisi çoğu zaman disklerdeki verinin hâlâ yerinde olduğunu gösterir. Sorun genellikle verinin hangi sırayla ve hangi düzenle okunacağındadır. Bu bilgi doğru parametrelerle sanal ortamda yeniden kurulabilir. Yeter ki disklere yeni bir yapılandırma yazılmamış olsun.

RAID 5 çöktüğünde evde neler yapılabilir, neler yapılmamalı?

Güvenli olan tek yol, durumu kayıt altına alıp diskleri değiştirmeden korumaktır. Aşağıdaki adımlar veriye zarar vermez:

  1. Sistemi düzgün şekilde kapatın. Dizi çökük durumdaysa çalışmaya devam etmesi ek bozulmaya yol açabilir.
  2. Ekran görüntüsü alın. NAS arayüzündeki veya RAID kartı menüsündeki hata mesajlarını, disk durumlarını ve günlük (log) kayıtlarını kaydedin.
  3. Disk sırasını not edin. Diskleri çıkarmanız gerekirse her birini yuva numarasıyla etiketleyin. Değiştirdiğiniz eski diski de atmayın.
  4. Kabloları ve gücü kontrol edin. Sunucularda gevşek bir SAS/SATA kablosu veya arızalı bir güç kaynağı da disk “düşmüş” gibi görünmesine neden olabilir. Ancak bu kontrolü sistem kapalıyken yapın.

Şunlardan ise kesinlikle kaçının:

  • Rebuild’i tekrar başlatmak veya “zorla çevrimiçi yap” (force online) gibi seçenekleri kullanmak
  • Diziyi silip yeniden oluşturmak, birimi başlatmak veya formatlamak
  • Diskleri farklı sırayla takmak ya da başka bir NAS’a taşımak
  • CHKDSK, fsck veya NAS’ın “dosya sistemini onar” özelliğini çalıştırmak
  • Tık sesi gelen diski tekrar tekrar çalıştırmak veya açmak
  • Deneme yanılma yapan kurtarma programlarını doğrudan orijinal disklere uygulamak

Laboratuvardan not: RAID disklerini tek tek bir Windows bilgisayara bağlarsanız Disk Yönetimi “Bilinmiyor, Başlatılmadı” durumu gösterebilir ve “Diski başlat” penceresi açabilir. Bu pencerede İptal‘e tıklayın. Başlatma işlemi diskin başına yeni bir bölüm tablosu yazar. Bu da RAID üst verisinin üzerine yazılması demektir.

Kızaklı diskler çıkarılırken yuva sırası mutlaka etiketlenmelidir.

Profesyonel RAID 5 veri kurtarma süreci nasıl işler?

Profesyonel süreçte orijinal disklere hiçbir şey yazılmaz. Tüm çalışma diskler kopyalandıktan sonra bu kopyalar üzerinde yapılır. PITS Global Veri Kurtarma Hizmetleri’nde süreç şu sırayla ilerler:

  1. Ücretsiz ön analiz: Her disk ayrı ayrı test edilir. Mekanik, elektronik ve mantıksal sorunlar belirlenir.
  2. Bilgilendirme ve onay: Bulgular, yapılacak işlemler ve maliyet işleme başlamadan önce size iletilir.
  3. Gerekirse fiziksel onarım: Kafası arızalı bir disk, sertifikalı temiz oda (cleanroom) ortamında uyumlu bir donör diskten kafa grubu değişimi (head stack replacement) ile okunabilir hâle getirilir. Firmware ve servis alanı (service area) sorunları PC-3000 Express ile teşhis edilir ve onarılır.
  4. Kontrollü imaj alma (imaging): Her diskin birebir kopyası alınır. Zayıf disklerde DeepSpar Disk Imager gibi ekipmanlar okuma sırasını ve zaman aşımlarını yönetir. Böylece diske fazla yük binmeden en fazla veri kurtarılır.
  5. Sanal RAID yeniden yapılandırma: İmajlar üzerinde disk sırası, şerit boyutu, eşlik dönüş düzeni ve ofset belirlenir. Dizi, orijinal denetleyicinin göreceği şekilde sanal olarak birleştirilir.
  6. Dosya sistemi onarımı ve doğrulama: NTFS, ext4 gibi dosya sistemleri ACE Lab Data Extractor gibi araçlarla yeniden yapılandırılır. Kurtarılan dosya listesi sizinle birlikte kontrol edilir.
  7. Teslim: Veriler yeni bir depolama ortamına aktarılarak teslim edilir.
Kafa ve plaka incelemesi yalnızca temiz oda ortamında yapılır.

Sürecin ayrıntılarını veri kurtarma sürecimiz sayfasında bulabilirsiniz. Şirket verileri içeren dizilerde kişisel veriler gizlilik ilkesiyle ve KVKK’ya (6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu) uygun şekilde işlenir.

Ne zaman profesyonel yardım almalısınız?

Dizi kendi kendine düzelmiyorsa ve veriler yedeklenmemişse, bir sonraki adımı atmadan önce uzmana danışmalısınız. Özellikle şu durumlarda müdahaleyi bırakın:

  • Disk değişiminden sonra rebuild tamamlanmıyor veya hata veriyor.
  • Birden fazla disk arızalı görünüyor.
  • Dosyalar listeleniyor ama açılmıyor ya da bozuk geliyor.
  • NAS veya RAID kartı birimi “Offline”, “Crashed” ya da “Degraded” olarak gösteriyor ve veri yedeksiz.
  • Disklerden biri tık, vızıltı veya sürtünme sesi çıkarıyor.

NAS cihazlarına özel durumlar için NAS veri kurtarma, donanım RAID kartlı sistemler için ise RAID veri kurtarma hizmetimizi inceleyebilirsiniz.

Önemli Noktalar

  • RAID 5 yalnızca tek disk arızasına dayanır. Bir yedekleme yöntemi değildir.
  • Rebuild, kalan diskleri yoğun şekilde okur. Gizli kötü sektörler bu sırada ortaya çıkabilir.
  • Rebuild başarısız olursa sistemi kapatın. İşlemi tekrarlamayın, diziyi başlatmayın veya formatlamayın.
  • Disklerin yuva sırasını etiketleyin, çıkarılan eski diski saklayın.
  • Profesyonel kurtarmada önce her diskin imajı alınır, dizi bu kopyalar üzerinde sanal olarak yeniden kurulur.
  • Kurtarma başarısı hasarın türüne ve dizi üzerinde yapılan işlemlere bağlıdır.

RAID 5 diziniz için ücretsiz analiz

PITS Global Veri Kurtarma Hizmetleri, merkez laboratuvarı İstanbul Ataşehir’de bulunan, ABD merkezli PITS Global’in Türkiye şubesidir. Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Gaziantep ve Samsun’daki şubelerimizden de destek alabilirsiniz. Disklerinizi ücretsiz kargo ile laboratuvarımıza gönderebilirsiniz. Analiz ücretsizdir ve veri kurtarılamazsa ücret alınmaz. Bize (0216) 599 00 11 numarasından ulaşabilir ya da fiyat teklifi formunu doldurabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

RAID 5'te iki disk aynı anda bozulursa veriler tamamen kaybolur mu?

Her zaman değil. İki disk devreden çıktığında dizi kendi başına çalışamaz. Ancak disklerden biri genellikle tamamen ölmüş değildir; yalnızca kötü sektörler, elektronik kart sorunu veya bağlantı hatası yüzünden diziden düşmüştür. Bu disk laboratuvarda onarılıp imajı alınırsa dizi sanal olarak yeniden kurulabilir. Sonuç, disklerdeki hasarın derecesine bağlıdır.

RAID 5 rebuild işlemi yarıda kaldı, tekrar başlatabilir miyim?

Önerilmez. Rebuild yarıda kaldıysa kalan disklerden biri büyük olasılıkla okunamayan bölgeler içeriyordur. Her yeni deneme bu diski yeniden zorlar ve eşlik bilgisinin bir kısmının üzerine yazılmasına neden olabilir. Sistemi kapatmak, disk sırasını not etmek ve diskleri önce kopyalayabilecek bir uzmana danışmak daha güvenlidir.

RAID disklerini bilgisayara tek tek takarak dosyalarımı görebilir miyim?

RAID 5'te veriler disklere şeritler hâlinde dağıtılır. Bu yüzden tek bir disk bağlandığında anlamlı bir klasör yapısı görünmez. Windows bu diski başlatılmamış olarak algılayıp başlatmanızı isteyebilir. Bu teklifi kabul etmek RAID üst verisinin üzerine yazar. Diskleri yalnızca kopyalama amacıyla ve uzman gözetiminde bağlamak gerekir.

Disklerin sırası karışırsa veri kurtarma yine mümkün olur mu?

Çoğu durumda evet. Disk sırası, şerit boyutu ve eşlik düzeni disklerdeki verinin analiziyle tespit edilebilir. Ancak sıra karıştıktan sonra NAS veya RAID kartı diziyi yanlış sırayla yeniden oluşturduysa disklere yeni veri yazılmış olabilir. Bu da kurtarmayı zorlaştırır. Sıranın karıştığını fark ettiğiniz anda sistemi çalıştırmayı bırakın.

RAID 5 yerine hangi yapı daha güvenli olur?

Daha fazla disk arızasına dayanıklılık isteyenler, iki disk kaybını tolere eden RAID 6'yı veya ayna tabanlı RAID 10'u tercih edebilir. Ancak hiçbir RAID seviyesi yedeklemenin yerini tutmaz. Yanlışlıkla silme, fidye yazılımı ve denetleyici hataları tüm disklere aynı anda yansır. Bu nedenle verilerin ayrı bir ortamda düzenli yedeği bulunmalıdır.

Mobil sürümden çık