Kısa cevap: Mekanik arıza yaşayan bir WD Ultrastar diskten veri kurtarmak çoğu durumda mümkündür. Bunun yolu, sunucuyu hemen kapatmak, diski yeniden çalıştırmamak ve RAID üzerinde onarım denememektir. Laboratuvarda temiz oda ortamında hasarlı okuma-yazma kafası donör parçayla değiştirilir. Ardından diskin imajı alınır ve veritabanı dosyaları bu imaj üzerinden kurtarılır.
WD Ultrastar veri kurtarma ihtiyacı genellikle en kötü zamanda doğar. Western Digital Ultrastar serisi, sunucularda ve veri merkezlerinde 7/24 çalışmak için tasarlanmış kurumsal disklerden oluşur. Ancak kurumsal diskler de mekanik olarak arızalanabilir ve bu çoğu zaman önceden uyarı vermeden olur. Bu yazıda PITS Global laboratuvarlarında çözülen bir vakayı anlatıyoruz. Vakada bir muhasebe firmasının sunucusu, vergi beyan son tarihine birkaç gün kala çöktü. Yazının sonunda, kendi sunucunuzda benzer bir sorun yaşarsanız ilk saatte ne yapmanız gerektiğini de bulacaksınız.
Vaka özeti: Muhasebe sunucusunda ne oldu?
Firmanın kendi kurduğu dosya sunucusunda birden fazla 4TB WD Ultrastar disk vardı ve bunlardan biri yoğun beyan döneminde aniden arızalandı. Sunucuda yıllara yayılan müşteri beyannameleri, QuickBooks muhasebe kayıtları ve Intuit ProSeries vergi programının dosyaları duruyordu.
Sorun şuydu: Sunucudaki diğer diskler sağlamdı ama en güncel beyan verileri arızalanan diskteydi. Firmanın kendi BT ekibi elindeki yöntemleri denedi ama sonuç alamadı. Binlerce müşteri kaydına erişim kesilmişti ve beyan son tarihi yaklaşıyordu.
WD Ultrastar disk neden aniden arızalanır?
Kurumsal disklerde ani çöküşlerin önemli bir kısmı, okuma-yazma kafasının (head) mekanik olarak hasar görmesinden kaynaklanır. Kafalar plakanın (platter) yüzeyinin nanometre düzeyindeki bir mesafe üzerinde uçar. Bu hassas düzen bozulduğunda disk veriyi okuyamaz hâle gelir.
Bu vakada da teşhis buydu: Disk ciddi bir mekanik arıza yaşamıştı ve kafa grubu hasarlıydı. Kurumsal diskler uzun ömür ve yüksek iş yükü için üretilir. Ancak bu, arıza yaşamayacakları anlamına gelmez. Yoğun dönemde sürekli okuma-yazma yapan bir sunucu diski de zamanla yıpranabilir.
Sunucu diski arızasında belirtiler ve doğru tepki
| Belirti | Olası neden | Ne yapmalı | Ne yapmamalı |
|---|---|---|---|
| Diskten tıklama veya tekrarlayan "tak tak" sesi | Okuma-yazma kafası arızası | Sunucuyu düzgünce kapatın, diski etiketleyin | Sunucuyu defalarca yeniden başlatmak |
| RAID denetleyicisi diski "failed" veya "offline" gösteriyor | Disk arızası ya da bağlantı sorunu | Disk sırasını ve slot numaralarını not edin | Yeniden oluşturma (rebuild) başlatmak, diskleri yer değiştirmek |
| Paylaşılan klasörler çok yavaş açılıyor, dosyalar donuyor | Kötü sektörler (bad sector) veya yıpranan kafa | Erişimi durdurun, önemli veriyi daha fazla zorlamayın | Disk tarama ve onarım araçları çalıştırmak |
| Disk hiç dönmüyor veya sistemde görünmüyor | Elektronik kart (PCB) ya da motor sorunu | Güç kaynağını ve kabloları kontrol edip uzmana danışın | Başka diskten kart takmak |
| Muhasebe programı veritabanının bozuk olduğunu söylüyor | Dosya sistemi veya veritabanı hasarı | Mevcut dosyaların kopyasıyla çalışın | Programın "onar" özelliğini orijinal dosyada denemek |
Laboratuvarda WD Ultrastar diskten veri nasıl kurtarıldı?
Kurtarma, önce teşhis, sonra fiziksel onarım, ardından imaj alma ve en son dosyaların doğrulanması sırasıyla yapıldı. Zaman kısıtlı olduğu için sunucu doğrudan laboratuvara teslim edildi ve acil analiz başladı.
1. Teşhis: Arızanın kaynağı üç saatte bulundu
Mühendisler dizideki tüm diskleri ayrı ayrı değerlendirdi. Sorunun tek bir diskte olduğu, bu diskin de kafa grubu hasarı nedeniyle çalışmadığı yaklaşık üç saat içinde netleşti. Bu aşamada sağlam disklere hiçbir yazma işlemi yapılmaz. Hepsi yalnızca okunarak incelenir.
2. Temiz odada kafa grubu değişimi
Arızalı disk, sertifikalı temiz oda (cleanroom) ortamında açıldı. Hasarlı kafa grubu, uyumlu bir donör diskten alınan parçayla değiştirildi (head stack replacement). Donör seçimi rastgele yapılmaz. Model, üretim serisi ve firmware uyumu kontrol edilir. Bu vakada uygun parça, laboratuvarın Ultrastar yedek parça stoğunda bulundu.
Laboratuvardan not: Kafa değişimi diski "tamir etmez". Diski, verinin bir kez ve kontrollü biçimde okunabileceği kadar dengeye getirir. Bu yüzden kafa değişiminden sonraki ilk iş her zaman imaj almaktır; disk asla yeniden sunucuya takılıp normal kullanıma döndürülmez.
3. Kontrollü imaj alma
Dengeye gelen diskin sektör sektör kopyası alındı (imaging). Bu iş için DeepSpar Disk Imager ve PC-3000 gibi profesyonel cihazlar kullanılır. Bu cihazlar zayıf bölgeleri sona bırakır ve okuma hızını diske göre ayarlar. Böylece donör kafalar gereksiz yere yıpranmaz. Orijinal diske hiçbir şey yazılmaz.
4. Dosya sistemi ve veritabanlarının yeniden yapılandırılması
Asıl ince iş bu aşamadaydı, çünkü iki program verileri çok farklı biçimlerde saklıyordu:
- QuickBooks (.QBW, .ND, .TLG): İşlem kayıtları, kapalı formatlı tek bir ikili veritabanı dosyasında tutulur. Bu tür dosyalar küçük bir bozulmaya bile çok hassastır. Bu yüzden kurtarma sırasında bütünlük kontrolünden (checksum doğrulama) geçirilmeleri gerekir.
- Intuit ProSeries (.PRX, .YYZ, .DB, .INI vb.): Vergi verileri müşteriye ve vergi yılına göre ayrı klasörlerde tutulur. Düz dosyalar, dizinli veritabanı parçaları ve yapılandırma dosyaları birlikte çalışır. Klasör yapısı bozulursa dosyalar sağlam olsa bile program bunları okuyamayabilir.
Ekip, imaj üzerinde ACE Lab Data Extractor gibi araçlarla dosya sistemini yeniden kurdu. Her iki veri setini de buldu, çıkardı ve doğruladı. ProSeries'in klasör hiyerarşisi de yeniden oluşturuldu. Böylece veriler programa sorunsuz biçimde yeniden aktarılabildi.
5. Doğrulama ve teslim
Kurtarılan QuickBooks ve ProSeries verileri yapısal bütünlük testlerinden ve önizleme kontrollerinden geçirildi. Hiçbir dosyada bozulma bulunmadı. Veriler yeni bir 4TB Western Digital diske aktarıldı ve firma bu diski kendi sunucu ortamına geri entegre etti.
Sonuç ne oldu?
Bu vakada verilerin tamamı kurtarıldı ve firma beyanlarını zamanında tamamladı. Kaynak vakadaki sonuçlar şöyleydi:
- QuickBooks ve ProSeries verilerinin tamamı kurtarıldı.
- Diskin teslim alınmasından verilerin geri yüklenmesine kadar geçen süre 24 saat oldu.
- Tüm beyanlar süresi içinde verildi ve gecikme cezası oluşmadı.
Bu süre, bu vakadaki arızanın türüne ve uygun donör parçanın hemen bulunmasına bağlıydı. Her diskte aynı sürenin elde edileceği söylenemez. Süreyi ve başarıyı hasarın derecesi belirler.
Muhasebe sunucusundaki disk arızalanırsa ilk saatte ne yapmalısınız?
En önemli kural şudur: Arızalı diske ve diziye dokunmadan sistemi kapatın ve durumu belgeleyin. İlk saatte yapılan hatalar, sonraki tüm kurtarma şansını belirler. Türkiye'de beyanname dönemlerinde muhasebe bürolarının yaşadığı baskı da tam bu hatalara yol açar.
Güvenle yapabilecekleriniz
- Sunucuyu işletim sistemi üzerinden düzgünce kapatın. Mekanik ses varsa doğrudan güç kesmek daha az zararlı olabilir.
- Her diskin hangi yuvada (slot) durduğunu fotoğraflayın ve diskleri numaralandırın.
- RAID denetleyicisinin ekranında görünen hata mesajlarını not edin veya fotoğraflayın.
- Ağdaki istemci bilgisayarlarda açık kalan program ve dosyaları kapatın, sunucuya yeniden bağlanma denemelerini durdurun.
- Son yedeğin ne zaman alındığını ve nerede durduğunu tespit edin.
Kesinlikle yapmamanız gerekenler
- Tık veya sürtünme sesi gelen diski tekrar tekrar çalıştırmayın. Her açılış plakalara yeni çizikler açabilir.
- RAID dizisinde yeniden oluşturma (rebuild) başlatmayın, diskleri yer değiştirmeyin ve diziyi yeniden başlatmayın (initialize).
- CHKDSK, fsck veya muhasebe programının "veritabanını onar" özelliğini orijinal dosyalar üzerinde çalıştırmayın.
- Diski kendiniz açmayın. Ofis ortamındaki toz bile plakalara kalıcı zarar verebilir.
- Başka bir diskten elektronik kart takmayın. Modern disklerde kart, diske özel adaptif parametreler taşır.
- Veri önemliyse deneme yanılma yapan kurtarma programlarıyla vakit kaybetmeyin.
Laboratuvardan not: Bir RAID dizisinde disklerden biri düştüğünde sağlam görünen diskler de aynı yaşta ve aynı yük altındadır. Rebuild sırasında ikinci bir diskin de arızalanması, kurtarılabilir bir durumu çok daha karmaşık hâle getirebilir. Önce tüm disklerin imajını almak en güvenli yoldur.
Profesyonel yardım ne zaman gerekir?
Diskte fiziksel bir belirti varsa ya da kayıp veriler işiniz için vazgeçilmezse, ilk müdahaleyi bir laboratuvara bırakmalısınız. Aşağıdaki durumlarda kendi denemelerinizi durdurun:
- Diskten tıklama, vızıltı, sürtünme veya bip sesi geliyor.
- RAID dizisi "degraded" ya da "failed" durumda ve en güncel veriler arızalı diskte.
- Disk BIOS'ta veya denetleyicide hiç görünmüyor.
- BT ekibiniz denemeler yaptı ama sonuç alamadı.
- Verilerde yasal saklama yükümlülüğü olan müşteri kayıtları var.
Sunucu ve RAID tarafındaki süreci daha ayrıntılı görmek isterseniz sunucu veri kurtarma hizmetimizi ve RAID veri kurtarma sayfamızı inceleyebilirsiniz. Diskten gelen seslerin ne anlama geldiğini merak ediyorsanız hard disk arıza belirtileri rehberimiz işinize yarar. Benzer bir örnek için tıklayan kurumsal sunucu diski vakasına da göz atabilirsiniz.
Muhasebe büroları bu vakadan ne öğrenebilir?
Bu vakanın temel dersi şudur: Kurumsal disk kullanmak, yedek almanın yerini tutmaz. Türkiye'deki muhasebe büroları için de geçerli olan pratik çıkarımlar şunlardır:
- Yoğun dönemde yedek sıklığını artırın. Beyanname dönemlerinde veriler her gün değişir. Haftalık yedek, en kritik günlerin kaybolması demektir.
- Yedeği farklı bir ortamda tutun. Sunucunun yanındaki harici disk, aynı elektrik sorununa veya aynı kazaya maruz kalabilir. En az bir kopyayı bulutta veya başka bir lokasyonda saklayın.
- RAID'i yedek sanmayın. RAID, bir diskin arızasında sistemin çalışmaya devam etmesini sağlar. Silinen, bozulan veya şifrelenen veriyi geri getirmez.
- Yedekten geri dönüşü test edin. Muhasebe veritabanının yedekten gerçekten açılabildiğini dönem başlamadan deneyin.
- Erken davranın. İlk belirtide laboratuvara başvurmak, başarısız denemelerden sonra başvurmaktan çok daha iyi sonuç verir.
Müşteri verileri ve KVKK
Muhasebe sunucularında kimlik bilgileri, gelir kayıtları ve banka hareketleri gibi kişisel veriler bulunur. Bu nedenle diskinizi teslim edeceğiniz laboratuvarın gizlilik yaklaşımını sormanız yerinde olur. PITS Global Veri Kurtarma Hizmetleri verileri gizlilik ilkesiyle ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na (KVKK) uygun şekilde işler. Kendi yükümlülükleriniz için hukuk danışmanınızla görüşmenizi öneririz.
Önemli Noktalar
- WD Ultrastar gibi kurumsal diskler de uyarı vermeden mekanik arıza yaşayabilir.
- Kafa arızasında doğru yöntem şudur: Temiz odada donör kafa grubu takılır, kontrollü imaj alınır ve veriler imaj üzerinden kurtarılır.
- Muhasebe ve vergi programlarının veritabanları, kurtarıldıktan sonra yapısal olarak doğrulanmalıdır.
- Arıza anında sunucuyu kapatın, disk sırasını not edin. Rebuild, CHKDSK ve onarım araçlarından uzak durun.
- RAID yedek değildir. Yoğun dönemlerde sık ve farklı ortamda tutulan yedek en güçlü korumadır.
Sunucunuz veya diskiniz arızalandıysa
PITS Global Veri Kurtarma Hizmetleri, İstanbul Ataşehir'deki ISO sertifikalı temiz oda laboratuvarında arızalı sabit disklerden, sunuculardan ve RAID dizilerinden veri kurtarır. Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Gaziantep ve Samsun şubelerimize başvurabilir ya da cihazınızı ücretsiz kargoyla gönderebilirsiniz. Mekanik arızalarda ücretsiz analiz yapıyoruz. Veri kurtarılamazsa ücret alınmaz. Bize (0216) 599 00 11 numarasından ulaşabilir veya fiyat teklifi formunu doldurabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Tıklayan WD Ultrastar diski sunucudan çıkarıp başka bir bilgisayara takmak işe yarar mı?
Genellikle yaramaz ve riski artırır. Tıklama sesi çoğunlukla okuma-yazma kafası arızasına işaret eder. Disk hangi bilgisayara takılırsa takılsın, her açılışta hasarlı kafalar plakalara sürtünebilir. Ayrıca RAID dizisinden çıkarılan bir disk tek başına anlamlı veri göstermeyebilir. En güvenli yol, diski çalıştırmadan etiketlemek ve laboratuvarda değerlendirilmesini sağlamaktır.
RAID dizisinde bir disk bozulursa veriler kaybolmuş olur mu?
Her zaman değil. RAID 1, 5, 6 veya 10 gibi yapılar tek bir disk arızasını tolere edebilir. Ancak bu vakada olduğu gibi en güncel veriler arızalı diskte olabilir ya da dizi zaten zayıflamış durumda olabilir. Rebuild başlatmadan önce tüm disklerin imajını almak, ikinci bir disk arızasında her şeyin kaybolma riskini azaltır.
Kurtarılan muhasebe veritabanı dosyaları programda sorunsuz açılır mı?
Dosyalar fiziksel olarak sağlam kurtarılsa bile programın beklediği klasör yapısı ve yan dosyalar eksikse veritabanı açılmayabilir. Bu yüzden laboratuvarda dosyalar yalnızca çıkarılmaz. Yapısal bütünlük kontrolleri yapılır, klasör hiyerarşisi yeniden kurulur ve dosya listesi sizinle doğrulanır. Sonuç, arızanın verilere ne kadar zarar verdiğine bağlıdır.
Acil veri kurtarma ne kadar sürer?
Süre, arızanın türüne, uygun donör parçanın bulunmasına ve diskin kapasitesine göre değişir. Anlatılan vakada teslimden geri yüklemeye kadar 24 saat geçmiştir. Ancak bu her disk için geçerli bir süre değildir. Ciddi plaka hasarı olan ya da çok sayıda diskten oluşan sistemlerde süreç daha uzun sürebilir. Net süre, teşhisten sonra bildirilir.
Muhasebe bürosu için hangi yedekleme düzeni yeterlidir?
Yaygın kabul gören yaklaşım, verinin en az üç kopyasını iki farklı ortamda tutmak ve bir kopyayı ofis dışında saklamaktır. Beyanname dönemlerinde yedek sıklığı günlüğe çıkarılmalıdır. Yedeğin gerçekten geri yüklenebildiği düzenli olarak test edilmelidir. RAID tek başına yedek sayılmaz, çünkü silme veya bozulma tüm disklere aynı anda yansır.